152 keer bekeken

Humboldt museum geopend

  • donderdag 30 december 2021 @ 13:46
    #1

    bron volkskrant.nl
    Bewerkt petradepooh

    Het is niet wat je verwacht in een Duitse museumzaal die over oorlog gaat: een levensbeschrijving van Mahjub bin Adam Mohamed. Hij werd in 1904 geboren in Tanzania, toen nog een kolonie van het Duitse keizerrijk. In de Eerste Wereldoorlog vocht hij, een zwarte tiener, samen met zijn vader aan Duitse zijde. In 1929 trok hij naar Berlijn om hun achterstallige soldij op te eisen. Tevergeefs.

    Hij bleef in de stad hangen, trouwde een Duitse vrouw, kreeg kinderen en verdiende geld als ober, docent Swahili en acteur. In meer dan twintig Duitse films speelde Bayume Mohamed Husen, zoals hij bekend kwam te staan, een bijrol, vaak als zwarte bediende. In 1941 kreeg hij tijdens de opname van een nazi-propagandafilm over een Duitse kolonist een verhouding met een Duitse vrouw – niet zijn enige overigens, hij verwekte bij meerdere Duitse vrouwen onwettige kinderen. Hij werd aangegeven, gearresteerd en overgebracht naar het concentratiekamp Sachsenhausen. Daar stierf hij in 1944. Zijn leven wordt gereconstrueerd te midden van verhalen over de Jodenvervolging, de Tweede Wereldoorlog en de inzet van Duitse vredestroepen in het buitenland. Welkom in Berlin Global, de tentoonstelling die geschiedenissen nogal gewaagd combineert.

    De expositie is gemaakt onder leiding van de Nederlandse kunsthistoricus Paul Spies (61) en werd afgelopen zomer geopend in het nieuwe Humboldt Forum, de kolos die in tien jaar tijd is gebouwd op het Museumeiland, midden in Berlijn. In dit nieuwe centrum van wereldcultuur, dat 680 miljoen euro kostte, zijn drie grote tentoonstellingen te bezoeken, waaronder die van Spies, alsmede een reeks kleinere. Een dag is nauwelijks genoeg om het immense gebouw te verkennen.

    Berlin Global gaat over de Duitse hoofdstad en haar relatie met de wereld. Het centrale gedeelte van de expositie bestaat uit zeven zalen die elk een thema behandelen dat typisch Berlijns is, zoals ‘Oorlog’, ‘Grenzen’ en, een begrip in de stad, ‘Freiraum’. Daarmee wordt gedoeld op de tolerantie voor andersdenkenden, maar ook op de goedkope woonruimtes en ateliers die veel activisten en kunstenaars hebben aangetrokken. Door de hard gestegen vastgoedprijzen is veel van die vrije ruimte inmiddels verdwenen – in Berlin Global is ook het ‘graf voor betaalbare huurruimte’ te aanschouwen dat een kunstenaarscollectief in 2018 uit protest maakte in een stoep in de wijk Kreuzberg. De tentoonstelling is niet chronologisch opgebouwd, maar bevat tal van afzonderlijke elementen met veel inzet van multimedia. 

    Veel van de bezoekers ervaren de experimentele vorm, met veel aandacht voor hedendaagse onderwerpen, als verfrissend, zo blijkt uit reacties. Een deel van de pers vond dat ook. Maar er was ook flinke kritiek. Die Zeit vergeleek de tentoonstelling met een zoektocht op Google naar ‘Berlijnse geschiedenis of zoiets’. De Frankfurter Allgemeine Zeitung hekelde de vermenging van onderwerpen. De Berlijnse tabloid BZ waarschuwde dat de expositie veel moralistische, belerende teksten bevat in ‘gender-taal’. Je kunt je als inwoner van de stad, zo concludeerde de krant, ‘alleen maar schamen voor deze verzameling van kleingeestigheid’.

    Het Humboldt Forum in Berlijn. Beeld Stephan FalkHet Humboldt Forum in Berlijn.Beeld Stephan Falk

    Berlin Global  is uiteraard zou je haast zeggen ook gericht op toeristen, vooral de jongere.  En dan staat het ook nog op een bijzondere plek!  Namelijk waar het Berliner Stadtscholss stond en de Duitsen vorsten woonden tot het land republiek werd in 1918.  In de tweede wereldoorlog raakt het zwaar beschadigd niet zo gek met andere belangrijken gebouwen als buren waaronder de Berliner Dom aan de overkant. In 1950 toen dit deel van de stad onder de DDR viel blies het regime de restanten op en kwam hier het Palast der Republik voor in de plaats, waarin het parlement en een cultuurcentrum werden gevestigd. Tot dat Duitsland weer 1 land werd en het Berlijnse stadsbestuur het beste besluit nam het moest weg. Na lang debateren kwam er een replica van het stadtschloss zoals het ooit was, wel een beetje aangepast zoals dat alleen in Berlijn kan met bv een strakke witte gevel. 

    De binnenplaats van het Humboldt Forum. Beeld Alexander SchippelDe binnenplaats van het Humboldt Forum.Beeld Alexander Schippel

    Berlin Global was na de opening op 20 juli dit jaar maandenlang volgeboekt, ondanks de kritiek. De eerste honderd dagen was de toegang gratis, maar na de invoering van 7 euro entree stroomde het publiek ook toe. De helft van de bezoekers is volgens Spies jonger dan 25 jaar – nogal uitzonderlijk, musea trekken vooral ouderen. De nieuwe golf aan coronabesmettingen heeft een dip veroorzaakt, maar daar hebben alle musea last van. Volgens de chef-curator moet de tentoonstelling onder normale omstandigheden jaarlijks 330 duizend mensen kunnen trekken.

    Spies legt uit dat de keuze voor veel multimedia niet alleen is gemaakt omdat jonge toeristen de doelgroep zijn. Er was ook een praktische reden: de 4.000 vierkante meter die hij moest vullen op de eerste verdieping van het Humboldt Forum heeft geen klimaatbeheersing, doordat daar aanvankelijk een bibliotheek was gepland. Hierdoor kunnen nauwelijks bruiklenen van andere musea worden opgesteld omdat deze anders beschadigd kunnen raken. Ook was er de opdracht van Spies aan hem zelf dat het niet dezelfde dingen moest laten zien die ook op het museumeiland staan. 

    De expositie Berlin Global. Beeld Alexander SchippelDe expositie Berlin Global.Beeld Alexander Schippel

    Hij verwijst naar de gebeurtenissen bij zijn bovenburen, het Etnologisch Museum, dat over een enorme collectie beelden en andere voorwerpen beschikt uit Afrika, Amerika en Oceanië, en het Museum voor Aziatische Kunst. Beide instellingen waren aan de rand van Berlijn gevestigd. Bij de inrichting van hun nieuwe onderkomen was volgens Spies nauwelijks aandacht besteed aan de roofkunst in de collectie. ‘Tijdens een interne presentatie spraken de conservatoren van die musea over ‘míjn objecten’ in ‘míjn vitrines’ in ‘míjn zaal’. Maar hoe die spullen hier zijn gekomen, werd niet verteld. Ik vond dat een schande.’

    Een ingreep volgde van Neil MacGregor, de oud-directeur van de National Gallery en het British Museum in Londen, die door de Duitse regering was ingehuurd om van het Humboldt Forum een succes te maken. ‘MacGregor dacht: dit gaat helemaal mis. Hij heeft tentoonstellingszalen aan het begin laten ontruimen, waarin nu teksten zijn te lezen over kolonialisme en roofkunst. Elders heeft hij kunstenaars interventies laten plegen. Zij hebben de ruimte gekregen om commentaar te leveren.’

    De lakmoesproef moet nog komen. Het Etnologisch Museum bezit, net als veel andere musea, beelden die vanaf de 16de eeuw zijn vervaardigd in opdracht van het toenmalige koninkrijk van Benin (nu grondgebied van Nigeria). In 1897 zijn duizenden daarvan geroofd door Britse troepen. Duitsland heeft onlangs besloten zijn deel van de ‘Benin Bronzes’ terug te geven. Het Etnologisch Museum wilde die komend jaar in het Humboldt Forum exposeren.

    Enthousiasme

    In 45 minuten zou Berlin Global het verhaal vertellen over de invloed die de stad op de wereld had en vice versa. Dat is niet helemaal gelukt. Er zijn bezoekers die na twee uur de laatste thematische zalen nog niet hebben betreden. En dan wacht hun ook nog een verrassing aan het einde. ‘Het is in de dosering misgegaan’, erkent Spies. Grinnikend: ‘Ik had een team van vijf curatoren. Houd die maar eens kort.’ Binnenkort wordt de expositie geëvalueerd.

    Is in zijn tentoonstelling genoeg te vinden voor traditionele Duitsers die hun oude leven bedreigd zien door alle nieuwe ontwikkelingen? Spies pakt als antwoord een folder die boven op een stapel voor hem ligt. Daarin wordt een expositie aangekondigd in het Haus der Geschichte, een populair museum over hedendaagse geschiedenis in Bonn. De titel: Heimat – Eine Suche. ‘Natuurlijk ben ik daarmee bezig.’

    De expositie Berlin Global. Beeld Alexander Schippel De expositie Berlin Global.Beeld Alexander Schippel

    ‘Heimat’ is moeilijk te vertalen in het Nederlands, zegt hij, het omvat veel meer dan ‘vaderland’. Hij leest na een korte zoektocht op zijn telefoon een lang citaat voor van Herman Hesse, waarin de Duits-Zwitserse schrijver beschrijft wat Heimat is.  ‘Berlin Global is een experiment. Niet alles is gelukt. Maar ik krijg hier veel andere historische musea op bezoek. En die zijn laaiend enthousiast. Laai-end.’     

    Be the reason that someone smiles today handtekeningafbeelding